Deneme süresinde işten ayrılma: Ücret, sigorta ve bildirim nasıl ayrılır?

Deneme süresi, işçinin ücretsiz veya sigortasız çalıştırılabildiği bir dönem değildir. İş Kanunu m.15 kapsamında geçerli bir deneme kaydı varsa taraflar bu süre içinde bildirim süresine gerek olmadan sözleşmeyi sona erdirebilir. Buna karşılık çalışılan günlerin ücreti ve diğer haklar korunur. “Denemedeydin, hiçbir ödeme yapılmaz” açıklaması bu ayrımı ortadan kaldırmaz.

İşe yeni başlamış olmak tek başına deneme kaydının varlığını göstermez. Önce iş sözleşmesi, ekleri ve tarafların anlaşması incelenir. Genel deneme süresi en çok iki aydır; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Her işverenin tek taraflı biçimde süreyi istediği kadar uzatabileceği bir sistem yoktur. Bu yazı 4857 sayılı İş Kanunu kapsamındaki iş ilişkilerini ele alır; farklı kanuna tabi çalışmalar ayrıca incelenmelidir.

Deneme süresi nasıl kararlaştırılır?

Deneme kaydı sözleşmenin bir hükmüdür. Adalet Bakanlığının iş arabuluculuğu kaynak kitabı da deneme süresi bulunmamasının esas, kaydın ise taraflarca kararlaştırılan bir durum olduğunu açıklar. İşçinin işe girişinin üzerinden iki ay geçmemiş olması, sözleşmede deneme kaydı bulunduğunu kendiliğinden kanıtlamaz.

Yazılı sözleşme varsa deneme maddesinin süresi, başlangıcı ve varsa toplu iş sözleşmesi dayanağı okunmalıdır. Çalışan fiilen daha önce başlamışken sonraki bir tarihte belge düzenlenmişse takvim yalnız belgedeki tarihe göre kurulmayabilir. Uyuşmazlıkta deneme kaydının nasıl kararlaştırıldığının ispatı ayrıca önem taşır.

Deneme süresinin dolması için ayrıca yeni bir sözleşme imzalanması gerektiği varsayılmaz. Çalışma devam ederse sözleşme, kendi niteliğine göre sürer. Süre dolduktan sonraki fesihte eski deneme maddesine dayanılması, bildirimin o gün hâlâ deneme içinde olup olmadığı kontrol edilmeden kabul edilmemelidir.

Bildirim süresiz fesih ile ücret hakkı farklıdır

Geçerli deneme süresi içinde m.15'in feshe ilişkin kolaylığı kullanılabilir. Bu, işçinin çalıştığı günlerin ücretinin, hak edilmiş ek ödemelerinin veya varsa fazla çalışma karşılığının ortadan kalktığı anlamına gelmez. “Tazminatsız fesih” ifadesi, ücret borcundan kurtulma yöntemi değildir.

İşçinin de deneme kaydı kapsamında ayrılması mümkün olabilir; ancak ayrılışın hangi tarihte bildirildiği ve karşı tarafa ne zaman ulaştığı belgelendirilmelidir. Yalnız işe gelmemek ile sözleşmeyi açık biçimde sona erdirmek aynı değildir. Bildirimin nedeni ve dayanağı sonradan birbiriyle çelişen açıklamalarla değiştirilmemelidir.

Deneme süresi içindeki fesih imkânı, ayrımcılık veya diğer emredici hukuk kurallarını ihlal etme serbestisi de vermez. Somut bir ayrımcılık veya kişilik hakkı ihlali iddiası varsa yalnız “deneme” etiketiyle inceleme kapatılamaz. Buna karşılık böyle bir ihlal her deneme feshinde kendiliğinden var kabul edilmez.

Sigorta deneme sonunda mı yapılır?

5510 sayılı Kanun m.7, hizmet akdiyle çalışan sigortalının sigortalılığını çalışmaya başladığı tarihle ilişkilendirir. Deneme kaydı sigortalılığı ertelemez. İşe giriş bildiriminin zamanına ilişkin genel kural ve sektörel istisnalar bulunabilir; bunlar işçinin deneme süresince sigortasız çalışmasını haklı kılan bir istisna değildir.

Fiilî başlangıç tarihiyle SGK kaydı uyuşmuyorsa iş sözleşmesi, ilk vardiya, işyeri yazışmaları ve ücret kayıtları korunabilir. SGK işe giriş-çıkış bildirgesi ve hizmet dökümü yazısı, kayıtların nasıl karşılaştırılacağını ayrı ele alır. İşten çıkış kodunun görünmesi de bütün işçilik haklarının kesinleştiği anlamına gelmez.

Son hesapta hangi kalemler kontrol edilir?

Önce işe başlama ve sona erme tarihleri belirlenir. Ardından kararlaştırılan ücret, ödeme dönemi, banka ödemesi ve varsa eksik günler karşılaştırılır. Bordroda deneme feshi yazması, fiilen çalışılan gün sayısının kontrolünü gereksiz kılmaz.

Ücret dışındaki bir talep için kendi şartları incelenmelidir. Her kısa çalışma sonunda kıdem tazminatı doğduğu söylenemeyeceği gibi her deneme feshinde bütün yan hakların bulunmadığı da söylenemez. İş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi veya işyeri uygulamasından doğan haklar ayrıca okunur.

İbraname veya “alacağım kalmadı” belgesi imzalanması istenirse ödeme ile beyanın aynı şey olmadığı hatırlanmalıdır. İşten çıkış ibranamesi için geçerlilik şartları ayrıca vardır. Okunmayan veya gerçekte alınmamış bir paranın alındığını söyleyen belgenin imzalanması sonraki incelemeyi zorlaştırabilir.

Genel bir takvim örneği

Bir kişi iki aylık deneme kaydı içeren sözleşmeyle 1 Mart'ta çalışmaya başlar ve işveren 20 Mart'ta feshi bildirir. Önce kaydın geçerliliği ve bildirimin tarihi kontrol edilir. Süre içindeki fesihte ihbar değerlendirmesi farklı olabilir; ancak 1–20 Mart arasındaki fiilî çalışma ve kazanılmış ücret ayrıca hesaplanır. Sigorta başlangıcının 1 Mayıs'a ertelenmesi deneme kaydından çıkarılamaz.

Aynı bildirim deneme süresi bittikten sonra yapılmışsa hukuki değerlendirme değişebilir. Belirsiz sözleşmede ihbar ve iş arama izni bu sonraki aşamanın konusudur. Örnek kesin bir alacak hesabı veya dava sonucu değildir.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

• ÇSGB — İş Kanunu SSS, soru 6
• Adalet Bakanlığı — İş Hukukunda Arabuluculuk Uzmanlık Eğitimi Kaynak Kitabı
• OGM resmî mevzuat arşivi — 5510 sayılı Kanun, m.7–8
• TBMM — 4857 sayılı İş Kanunu kabul metni, m.15

Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın özellikleri ve uygulanacak mevzuat bakımından hukuki değerlendirme farklılaşabilir.