Ticari alacakta ihtarname ve temerrüt nasıl değerlendirilir?

Kısa cevap: Her geciken faturada aynı kural uygulanmaz

Bir ticari alacağın ödenmemesi durumunda önce borcun doğup doğmadığı, miktarı ve ne zaman ödenmesi gerektiği belirlenir. Borcun muaccel olması ile borçlunun temerrüde düşmesi aynı kavram değildir. Türk Borçlar Kanunu’nun 117. maddesindeki genel kural, muaccel borcun borçlusunun alacaklının ihtarıyla temerrüde düşmesidir. Ancak ödeme gününün belirlenmesi ve kanunun özel olarak düzenlediği durumlar ihtarsız temerrüt sonucunu doğurabilir.

Tacirler arasındaki temerrüt bildirimleri için Türk Ticaret Kanunu’nun 18. maddesindeki yöntemler ayrıca önemlidir. Mal ve hizmet tedarikindeki geç ödemeler bakımından TTK m.1530 gibi özel hükümler de bulunur. Bu nedenle “her faturaya noter ihtarı zorunludur” veya “fatura kesilince faiz otomatik başlar” şeklinde tek bir cevap doğru değildir. Sözleşme, tarafların sıfatı, ifa ve teslim kayıtları üzerinden ilerlemek gerekir.

Muacceliyet neyi anlatır?

Muacceliyet, alacağın artık istenebilir hâle gelmesidir. Sözleşmedeki vade, teslim sonrası ödeme koşulu, kabul işlemi veya hakediş düzeni bunu etkileyebilir. Henüz yerine getirilmemiş bir ön koşul varsa alacağın ne zaman talep edilebileceği tartışılır. Alacaklının kendi edimini yerine getirip getirmediği ve borçlunun ödemezlik savunması bulunup bulunmadığı da değerlendirilir.

Örneğin sözleşmede ödemenin teslimden otuz gün sonra yapılacağı yazıyorsa teslimin tarihi ve kapsamı önem taşır. Faturanın düzenlenme günü ile teslim günü farklı olabilir. Kısmi teslim, eksik iş veya ayıp iddiası varsa bunlar borcun tamamına mı yoksa bir bölümüne mi etki ediyor sorusu sorulur. Muhasebe ekranında görülen bakiye, bu hukuki soruların hepsini tek başına çözmez.

İhtarın amacı ve içeriği

İhtar, muhatabına belirli bir borcun ifasının istendiğini anlaşılır biçimde bildirmelidir. İlişkinin dayanağı, alacak kalemleri, varsa vade ve daha önceki ödemeler gösterilebilir. Yanlış şirkete yöneltilen veya hangi borcun istendiğini açıklamayan bir metin sonradan sorun yaratabilir. Bir şirketler grubunda markanın aynı olması, bütün şirketlerin aynı borçtan sorumlu olduğu anlamına gelmez.

Metinde ödeme süresi verilmesi ile kanuni temerrüt başlangıcı ayrıca incelenir. İhtarın gönderildiği tarih, ulaştığı tarih ve verilen sürenin sonu farklı tarihler olabilir. Gecikme faizi, sözleşmesel ceza ve zarar talepleri ayrı kalemler hâlinde değerlendirilmelidir. Hukuki dayanağı bulunmayan masraf veya cezaların yalnız ihtara eklenmesi bunları geçerli hâle getirmez.

Tacirler arasında hangi bildirim kanalları önemlidir?

TTK m.18/3, diğer tarafı temerrüde düşürmeye, sözleşmeyi feshe veya sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbar ve ihtarlar için noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzayla kayıtlı elektronik posta yöntemlerini düzenler. Bu hüküm nedeniyle normal e-posta, anlık mesaj veya telefon konuşmasının her durumda aynı sonucu doğuracağı varsayılmamalıdır. Bildirimin hukuki niteliği ve delil düzeni somut olayda incelenir.

KEP ile sıradan e-posta aynı değildir. Gönderen ve alıcı adresleri, imza, gönderi içeriği ve teslim kayıtları korunmalıdır. Bir bildirim hazırlanırken yalnız doğru yöntemi seçmek değil, doğru kişiye ve doğru borca ilişkin açıklama yapmak da gerekir. Şirketin unvanı, sicil ve tebligat bilgileri güncel kayıtlardan kontrol edilebilir.

İhtarsız temerrüt ihtimali

TBK m.117’deki belirli vade gibi istisnalar ve ticari tedarikte TTK m.1530’un kapsamı ayrı ayrı değerlendirilir. Özellikle mal ve hizmet tedarikinde alacaklının kendi yükümlülüğünü yerine getirmesi, sözleşmedeki ödeme düzeni ve borçlunun gecikmeden sorumluluğu önemlidir. Otuz gün gibi bir süreye internette rastlanması, bu sürenin bütün ticari alacaklarda uygulanacağı anlamına gelmez.

Bu yazıda güncel temerrüt faizi oranı veya tahsil gideri tutarı verilmemektedir. Uygulanacak oran; borcun türüne, para birimine, tarafların sıfatına, geçerli sözleşme hükmüne ve ilgili döneme göre değişebilir. Bir hesaplama yapılacaksa dönem dönem resmî oranlar doğrulanmalı ve ana para, ödeme tarihleri ile mahsup sırası açık gösterilmelidir.

İhtardan sonra nasıl bir yol izlenebilir?

Ödeme gerçekleşirse dekont ve borç bakiyesi kontrol edilir. Kısmi ödeme veya sulh teklifi varsa hangi borca mahsup edildiği ve başka haklardan vazgeçilip geçilmediği açıklaştırılır. Anlaşma olmazsa takip veya dava seçenekleri talebin niteliğine göre değerlendirilir. Ticari para alacağına ilişkin dava açılmadan önce dava şartı arabuluculuğun uygulanıp uygulanmadığı ayrıca kontrol edilir. İhtar gönderilmesi bu şartı kendiliğinden yerine getirmez.

Bir takip başlamışsa uyuşmazlık yeni usul kurallarına tabi olur; icra itirazından sonraki yollar bu aşamayı açıklar. Sözleşmenin genel çerçevesi Sözleşmeler ve Borçlar Hukuku, ticari ilişki ise Ticaret Hukuku başlığı altında incelenebilir.

Örnek: Vadede anlaşmazlık

Bir tedarikçi faturayı düzenlemiş, alıcı ise ödemenin makinenin kurulumundan sonra yapılacağını ileri sürmüş olsun. Önce sipariş ve kurulum tutanakları incelenir. Kurulum şartı gerçekten kararlaştırılmışsa sırf faturanın eski olması temerrüt tarihini kesinleştirmez. Buna karşılık teslim ve kurulum tamamlanmış, belirli ödeme tarihi geçmişse farklı bir sonuç doğabilir. İhtarın işlevi dosyadaki bu boşluğu doldurmak değil, somut borç ve taleple ilişkilendirilmiş bir ifa çağrısı yapmaktır.

Sık sorulan sorular

Resmî kaynaklar

• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu
• 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu

Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Somut olayın özelliklerine göre hukuki değerlendirme farklılık gösterebilir.